Geneza i rozwój koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu cz I.

Społeczna odpowiedzialność biznesu w Polsce.

 

W wyniku transformacji ustrojowej, polska gospodarka przeobraziła się z gospodarki centralnie planowanej w gospodarkę wolnorynkową. Te kilkanaście burzliwych lat spowodowały znaczną zmianę w mentalności polskich firm, a także wzbogaciły sposób ich zarządzania o nowe koncepcje. Metody, które z powodzeniem stosowano w przedsiębiorstwach na całym świecie, znalazły zastosowanie w rodzimych organizacjach, co w znacznym stopniu wpłynęło na kształt ich kultury organizacyjnej. Tradycje zajmowania się etyką życia gospodarczego w Polsce są bardzo bogate. Wystarczy wspomnieć o ważnej książce ks. J. Majki: Etyka życia gospodarczego[1], która ukazała się ponad dwadzieścia  lat temu. Ale z oczywistych względów, praktyczny rozkwit etyki biznesu nastąpił dopiero po roku 1989, chociaż też nie od razu. Wśród ośrodków rozwijających tę dyscyplinę przede wszystkim trzeba wymienić Zespół Badawczy Etyki Życia Gospodarczego IFiS PAN, pod kierownictwem prof. W. Gasparskiego[2]. Pierwsze publikacje zaczęły pojawiać się w połowie lat dziewięćdziesiątych, pierwsze badanie „Etyka w polskiej gospodarce” przeprowadzono w roku 1998[3]. To wtedy też nawiązano kontakty z liderami biznesu w Polsce. Ale sama koncepcja społecznej odpowiedzialności, wraz ze swoimi różnorodnymi aspektami praktycznymi, trafiła do Polski później, dzięki Forum Odpowiedzialnego Biznesu, które powstało w 2000 roku[4]. Do upowszechniania tej koncepcji włączyła się także Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, która powstała wcześniej, bo w roku 1998, a także Fundacja Komunikacji Społecznej i polski oddział Business Leaders Forum. Pod koniec 2002 roku Forum Odpowiedzialnego Biznesu zostało krajowym partnerem CSR Europe, największej w UE organizacji zajmującej się społeczną odpowiedzialnością biznesu.

W ciągu tych kilku lat zorganizowano w Polsce wiele konferencji i spotkań z kadrą zarządzającą z największych przedsiębiorstw, przeprowadzono liczne badania, przygotowano szereg publikacji prezentujących zarówno teoretyczne aspekty społecznej odpowiedzialności biznesu jak i najlepsze praktyki stosowane w przedsiębiorstwach działających w Polsce[5]. W efekcie coraz więcej przedsiębiorstw rozpoczęło wdrażanie programów etycznych, standardów odpowiedzialnego zarządzania, realizację partnerskich programów we współpracy z organizacjami pozarządowymi. Administracja państwowa nie włącza się aktywnie – jak na razie – w upowszechnianie praktyk odpowiedzialnego biznesu, ale również w tym obszarze zaczynają już pojawiać się ciekawe inicjatywy, które mają doprowadzić do sformułowania narodowej strategii w zakresie społecznej odpowiedzialności biznesu.

Dyskusje wokół koncepcji ekonomii społecznej w Polsce rozpoczęły się przede wszystkim w kręgu organizacji pozarządowych. Ale bardzo szybko uświadomiono sobie, że ekonomia społeczna w szerokim znaczeniu ma u nas długą tradycję. J. Herbst[6] wśród najważniejszych typów instytucji ekonomii społecznej w Polsce wymienia nie tylko organizacje pozarządowe prowadzące działalność gospodarczą lub odpłatną, ale także m.in. organizacje gospodarcze i zawodowe funkcjonujące od lat w otoczeniu biznesu, towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, kasy zapomogowo-pożyczkowe, spółdzielnie czy – od niedawna – także spółdzielnie socjalne i wiele innych organizacji o bardzo niejednolitym statusie prawnym. W Polsce w coraz większym stopniu rośnie świadomość faktu, że firmy muszą odgrywać aktywną i pozytywną rolę w społeczeństwie. Muszą więc koncentrować się nie tylko na cenach oraz jakości swoich produktów i usług, ale także na skutkach społecznych i ekologicznych swojej działalności[7].

Coraz częściej oczekuje się, że firmy przedstawią bardziej szczegółowe i pełne informacje na temat stosowanych metod identyfikacji i zarządzania ryzykami o charakterze społecznym, etycznym i ekologicznym, a także, że określą, w jaki sposób ryzyka te wpływają na ich wartość krótko- i długookresową. Myślenie o odpowiedzialności w kategoriach przede wszystkim działalności „dobroczynnej” lub „społecznej”, na ogół głównie w kategoriach filantropii, oznacza pominięcie niezwykle istotnego wpływu działalności korporacji na większość interesariuszy[8].           Pracownicy, klienci, inwestorzy, społeczności lokalne i środowisko naturalne odczuwają skutki decyzji biznesowych, podejmowanych każdego dnia. Przedsiębiorstwa muszą więc stawić czoła rosnącym nieustannie wymogom w zakresie polityki zarządzania zagadnieniami poza finansowymi. Przedsiębiorstwa, które decydują się na opracowanie takiej polityki społecznej, na ogół ograniczają się do opracowania zestawu o charakterze ładnie brzmiącej deklaracji stwierdzając na przykład, że firma „nie toleruje korupcji w jakiejkolwiek formie”. Jednakże zadanie polegające na wdrożeniu takiej polityki bywa daleko trudniejszym i większym wyzwaniem, niż oczekują przedsiębiorcy, co naraża ich na krytykę[9]. W gruncie rzeczy, publiczne ogłoszenie zasad firmowej polityki może niekiedy zwiększyć ryzyko ataku, ponieważ różnorodne grupy zajmują się aktywnie wyszukiwaniem i nagłaśnianiem rozbieżności pomiędzy deklaracjami firm i ich działaniami[10]. Jednym z czynników wspierających zachowania społeczne i gospodarcze polskiego społeczeństwa pozostaje w głównej mierze wyznawana religia[11]. Wspólna dla większości Polaków jest religia katolicka. Fakt ten potwierdza powszechna praktyka: większość mieszkańców kraju określa się mianem osób religijnych. W różnorodnych badaniach prowadzonych przez instytucje akademickie, media i organy rządowe, 15% Polaków deklarowało, że są bardzo religijni, a tylko 10% nie uważa się za osoby religijne lub nie podaje zdecydowanej odpowiedzi. W obszarach wiejskich, 84% mieszkańców uważa się za religijnych, a tylko 1% twierdzi, że nie są religijni[12]. Dlatego analizę wymiarów etycznych, właściwych odpowiedzialnym praktykom biznesowym można też w Polsce prowadzić w kontekście religii, zważywszy, jak dużą rolę odgrywa religia w debacie publicznej. Jak wskazują raporty opisujące przykłady odpowiedzialnych praktyk w biznesie, publikowane corocznie przez Forum Odpowiedzialnego Biznesu, w Polsce priorytetowo traktowane są obecnie następujące obszary: przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu, edukacja społeczna, promowanie postaw przedsiębiorczości oraz  wysoka jakość miejsc pracy.

Jak wskazują wyniki innego badania[13], przeprowadzonego przez Forum Odpowiedzialnego Biznesu, czynnikiem, który wprowadza moralny porządek w polskiej gospodarce jest przede wszystkim kapitał zagraniczny. Społeczna odpowiedzialność firmy uzależniona jest od źródła pochodzenia jej kapitału, które przekłada się na standardy zarządzania pracownikami, stosunki z władzami, społecznością itp. Firmy z kapitałem zagranicznym są głównym nośnikiem idei społecznej odpowiedzialności biznesu i najczęściej to one ją realizują. Właśnie te firmy rozumieją najlepiej potrzebę odpowiedzialnych praktyk w biznesie, niezależnie od tego czy ich sytuacja ekonomiczna w danym momencie jest korzystna czy też nie.

Pierwszy etap rozwoju CSR w Polsce (1997-2000) można opisać jako stadium milczenia i całkowitego braku zainteresowania. W drugim etapie (2000-2002) CSR budziło niechęć, a niekiedy nawet sprzeciw i agresję ze strony większości liderów biznesu czy publicystów ekonomicznych, przekonanych o tym, że wolny rynek jest panaceum na wszelkie problemy. Trzeci etap (2002-2004) przyniósł zainteresowanie, a nawet modę na publiczne deklaracje uznania dla roli zasad etyki i odpowiedzialności społecznej jako fundamentów działania każdej szanującej się firmy. Czwarty etap (2004-2005) to rozwój konkretnych, choć cząstkowych projektów, obejmujących wybrane, znaczące obszary funkcjonowania firm. Obecny, piąty etap (2006-obecnie), to próba wiązania CSR z innymi strategiami realizowanymi w firmie – strategią komunikacyjną, personalną, marketingową, czy na przykład strategią ładu korporacyjnego. To stadium pełne chaosu i zamętu, ponieważ uzewnętrzniają się rozmaite animozje pomiędzy poszczególnymi działami w firmach, różnice w kulturze organizacyjnej czy po prostu różnice branżowe. Warto jednak podkreślić, że polska gospodarka przechodzi bardzo przyśpieszony kurs dojrzewania. Na rynkach rozwiniętych etapy te trwały przez całe dziesięciolecia, a w Polsce – tylko kilka lat. Podejmowane są ciągle próby porządkowania problematyki na sympozjach i konferencjach naukowo – gospodarczych.

W sferze realnych działań biznesowych szanse wiążące się z podejmowaniem działań w obszarze CSR wydają się ciągle w dużej mierze nieodkryte, szczególnie w sektorze Małych i Średnich Przedsiębiorstw (MSP), niemniej nie brakuje przykładów dobrych praktyk z zakresu odpowiedzialnej przedsiębiorczości, choć profesjonalne narzędzia CSR, kodeksy etyczne, raportowanie społeczne, audyt i certyfikacja są wykorzystywane głównie przez duże przedsiębiorstwa.

Na podstawie przeanalizowanych opracowań oraz raportów[14] dotyczących problematyki CSR w MSP wyodrębniono następujące dominujące w Polsce typy tzw. dobrych praktyk zrównoważonego biznesu, które przedstawia tabela nr 1 :

 

Tabela nr 1.  Dominujące w Polsce typy tzw. dobrych praktyk zrównoważonego biznesu

 

Pracownicy
  • organizacja imprez integracyjnych

dla pracowników i ich rodzin;

  • rozszerzony zakres działań z dziedziny

BHP;

  • inwestycje w kompetencje pracowników

(szkolenia).

Klienci i konsumenci
  • rozszerzony zakres gwarancji produktów;
  • znakowanie produktów;
  • rabaty i preferencyjne ceny.
Ochronaśrodowiska
  • wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego oraz uczestnictwo w konkursach;
  • recykling;
  • efektywne wykorzystywanie energii.
Lokalnespołeczności
  • sponsoring i mecenat (sport, kultura,

służba zdrowia);

  • wsparcie w postaci transferu dóbr i usług oferowanych przez firmę (usługi budowlane, księgowe, internetowe itd.);
  • staże i praktyki dla młodzieży.

 

Źródło: Gasiński T., Piskalski G.., Zrównoważony biznes, Podręcznik dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw Na zlecenie Ministerstwa Gospodarki 2007 s.20

 

 

Kroik Janusz

Bachorski-Rudnicki Marek


[1] Majka J.: Etyka życia gopspodarczego, wyd. ODiSS, Warszawa 1980.

[2] Gasparski W., Lewicka-Strzałecka A., Rok B., Szulczewski G.: Odpowiedzialność społeczna i etyka w polskim życiu gospodarczym: infrastruktura na rzecz rozwoju etyczności funkcjonującego w Polsce biznesu. Raport z badań Zespół Badawczy Etyki Życia Gospodarczego Instytutu Filozofii i Socjologii PAN we współpracy Centrum Etyki Biznesu WSPiZ im. L. Koźmińskiego, Warszawa 2004.

[3] „Program „ Przedsiębiorstwo Fair Play” to przedsięwzięcie realizowane już od 1997 roku przez „Instytut Badań nad Demokracją i Przedsiębiorstwem Prywatnym”, a afiliowany przy Krajowej Izbie Gospodarczej.

[5] Mazur– Wierzbicka E., Polskie realia stosowania zasad CSR – przeszkody i korzyści, Katedra Mikroekonomii Uniwersytet Szczeciński, s. 147-159, 2008.

[6] Herbst J., Kondycja ekonomii społecznej w Polsce 2006, w: Ekonomia Społeczna Teksty, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2006.

[7] Biznes społecznie odpowiedzialny w Polsce, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, raport z badań, Gdańsk 2003, s.2, http://www.dec.org/pdf_docs/PNACY243.pdf

[8] Kreikebaum H., Strategiczne planowanie w przedsiębiorstwie, PWN, Warszawa 1996, s. 209.

[9] Jurek M., Kornacka D., Aktualność teorii społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa, Przegląd

Organizacji, nr 5/2000, s. 19

[10] Społeczna odpowiedzialność biznesu w Polsce. Wstępna analiza, Warszawa 2007, s. 10

[11] Rok B., Czy przywództwo etyczne w działalności gospodarczej jest możliwe?, „Prakseologia”, 2009

[12] Społeczna odpowiedzialność biznesu w Polsce. op. cit, s. 17

[13] Rok B., Stolorz S., Stanny D., Menedżerowie 500 i odpowiedzialny biznes. Wiedza – postawy – praktyka, Forum Odpowiedzialnego Biznesu, Bank Światowy, Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, Warszawa 2003.

[14] Gasiński T., Piskalski G., Zrównoważony biznes, Podręcznik dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw Na zlecenie Ministerstwa Gospodarki 2007 s.20

Każde przedsiębiorstwo dąży do  pomnażania kapitału, a tylko sposób, w jaki dąży się w przedsiębiorstwie do osiągania korzyści jest różny. Ta konkluzja wynika z analizy dotyczącej celów przedsiębiorstwa. Wiadomym jest, że optyka zysku  krótko i długookresowego ustawia całkowicie odmiennie preferencje co do sposobu działania przedsiębiorstwa. W tym drugim przypadku częściej myśli się o zrównoważonym rozwoju i podnoszeniu wartości firmy. W pierwszym przypadku  tzw. szybkiego zysku liczyć się należy  z większą pokusą wyzysku pracowników, zaoferowania tandetnego czy nawet niebezpiecznego produktu, („Co robimy?) doprowadzania do bankructwa dostawców, prowadzenia rabunkowej dla środowiska naturalnego gospodarki, („W jaki sposób to robimy?)[1].

Takie szersze perspektywiczne widzenie podstawowego celu przedsiębiorstwa można  również dostrzec   w odniesieniu do  wszystkich czterech  klasycznych  grup teorii przedsiębiorstwa, tj. funkcjonalnych, organizacyjnych, strategicznych, ewolucyjnych[2].

Analizując różnorodność przyjmowanych w teorii  poglądów na temat celów działalności przedsiębiorstwa w pierwszej kolejności warto wskazać na  takie wiązki celów jak np. ; osiąganie z góry określonej stopy zysku, uzyskanie wyznaczonego udziału w sprzedaży, osiąganie przodującej pozycji w poziomie technicznym, zapewnianie dobrych stosunków z otoczeniem społecznym. Innym zbiorem kryteriów wskazywanym w teoriach jest np.; maksymalizacja wielorakiej funkcji preferencji, maksymalizacja życiowego dochodu menedżerów, presja wydatkowa (np. na wynagrodzenia, inwestycje), realizacja wzrastających poziomów aspiracji.

Znacząco rozbudowaną  koncepcje celów przedstawił  A.A. Thomson. Wyróżnił on siedem przesłanek (kryteriów)[3];

– satysfakcjonujący zysk, maksymalizację wielkości sprzedaży, udział w rynku (zwiększanie satysfakcji klientów), przetrwanie ( wg przyjętej interpretacji jest tożsame z rozwojem, a przetrwanie jako takie adresowane jest do sytuacji kryzysowej), maksymalizację użyteczności w stosunku do menedżerów, odpowiedzialność społeczną przedsiębiorstw, wzrost przedsiębiorstwa. Uznał tym samym wprost, że odpowiedzialność społeczna jest istotnym elementem w kształtowaniu zachowań przedsiębiorstwa.

Poważną argumentacją w tym względzie jest stanowisko P.F.Druckera, który określa, że przesłanka zysku nie ma dużego znaczenia dla zrozumienia istoty przedsiębiorczości oraz na cele i pracę w zarządzaniu przedsiębiorstwem[4].

W dokonywaniu prób modyfikacji przesłanek rozumienia współczesnego przedsiębiorstwa zauważalny jest wyraźnie też wpływ kapitału intelektualnego, do którego wchodzi wiedza, doświadczenie, talent. Staje się on walorem, często najcenniejszym wyróżnikiem przedsiębiorstwa a w zasadzie zdolnością do ich przyciągania i utrzymania[5]. Z tego względu formułuje się  cele ukierunkowane na pracowników, traktując ich jako podstawowy zasób przedsiębiorstwa, a istnienie przedsiębiorstwa  wynika z  satysfakcji i zaangażowania pracowników.

Ujmuje się takie cele jako[6] ;

– zagwarantowanie bezpieczeństwa pracy, które jest możliwe przy istnieniu zamówień rynkowych , a to oznacza  dbałość o jakość produkcji oraz aktywność  innowacyjną,

– zapewnianie wzrostu wynagrodzeń w ramach takiego systemu aby istniał jednoznaczny i oczywisty związek między wielkością wynagrodzeń a satysfakcją klientów,

– dążenie do satysfakcjonującej pracy, która wynika z pozytywnego wpływu między satysfakcją pracowników i klientów.

Innym  wartościowym podłożem dla  artykułowania różnorodności celów przedsiębiorstwa jest koncepcja R. Cyerta i J. Marcha,  którzy  traktują przedsiębiorstwo jako związek grup, których indywidualne interesy są najczęściej rozbieżne, przez co muszą działać w koalicji. Cele są więc kompromisem, który może się zmieniać. Istnieje więc umowna zgoda na wspólne przedsięwzięcie, w ramach którego poszczególne grupy dążą do osiągnięcia odrębnych celów, otrzymując swoją preferowaną korzyść. Grupami społecznymi są m.in. pracownicy, społeczeństwo, rząd, menedżerowie, akcjonariusze, konsumenci, pożyczkodawcy.[7]

Ewaluowanie poglądów na temat celów przedsiębiorstwa jest po części efektem „zderzania się” poglądów  (teorii) wywodzących się z ekonomii z poglądami prezentowanymi w naukach o zarządzaniu. W tym drugim nurcie nie kwestionuje się zasadności wyodrębniania kryterium zysku (lub pochodnych np. wartość przedsiębiorstwa, stopa zysku) ale traktuje się go wręcz jako cel warunkujący możliwość osiągania innych,  które nazywane są też jako cele wyższego rzędu, wśród których wymienia się takie jak uznanie społeczne, satysfakcjonujący stopień samorealizacji, przetrwanie i rozwój. Przyjęcie wyższego celu przedsiębiorstwa  jako dążenie do rozwoju oznacza, że uznaje się go za główny cel strategiczny. W takim ujęciu problemu istnieje miejsce dla podejścia CSR jako elementu strategicznej formuły działania przedsiębiorstwa. Problem odpowiedniego włączania  odpowiedzialności społecznej w ramy strategicznych działań przedsiębiorstwa jest kluczową kwestią warunkującą pojawienie się dodatkowej wartości w efektach gospodarczych powstałych z tytułu tego włączania.

Zdaniem  badaczy i praktyków zarządzania kwestią zasadniczą jest właśnie  brak wyzwalania charakteru strategicznego w CSR. Według G.Gibbons’a[8] wynika to m.in. z faktu, że  przedsiębiorstwo próbuje się zajmować wieloma na raz dziedzinami aktywności związanymi z szeroko rozumianymi wymiarami CSR. W efekcie osiągane wyniki nie mają wielkiej wartości biznesowej, a prowadzenie spraw koncentruje się wówczas na identyfikowaniu ryzyka i zarządzaniu nim , a nie na badaniu możliwości strategicznego zróżnicowania działań CSR. Wyjściem z tego ograniczonego kręgu działań jest  metodyczne zapewnienie  strategicznego programowania.

G.Gibbons podał syntetyczny schemat planowania dopasowany do konkretnych warunków prowadzenia działalności gospodarczej i starający się jednocześnie maksymalizować możliwości wynikające z zajmowania się kwestiami społecznymi, przy zapewnianiu ochrony przed ryzykiem związanym z tymi kwestiami. Zaproponowany schemat wykorzystuje analogię do budowy domu, w którym fundamentami jest głęboka diagnoza uwarunkowań dla wykorzystywania podejścia charakterystycznego dla spraw odpowiedzialności biznesu. Sam dom jest reprezentantem atrybutów będących podstawą dla przekraczania oczekiwań społecznych i budowania przewagi konkurencyjnej. Nazywany jest on programem przywództwa w zagadnieniach społecznych lub środowiskowych. Na program ten mają wpływ kluczowi interesariusze, kluczowe kwestie z diagnozy, strategia biznesowa.    Podawane są przykłady kiedy buduje się dom na słabych fundamentach i/lub tworzy się solidne fundamenty z  mało dostrzegalnymi atrybutami dla przekroczeń i przewag konkurencyjnych. Obie sytuacje nie są korzystne z punktu widzenia biznesowego, bo nie dają wystarczającej gwarancji o wnoszeniu dodatkowej wartości do działalności gospodarczej przedsiębiorstwa. Prowadzą do wyzwalania negatywnych opinii o podejściu CSR.

Kroik Janusz, Bachorski-Rudnicki Marek / Problemy Jakości 03/2011 „Przedsiębiorstwo, jako obiekt społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR)”


[1] Dymowski J., Szymańska M., CSR. op. cit., s. 58

[2] Pomykało W. (red), Encyklopedia biznesu, fundacja Innowacja, Warszawa 1995, s.190-192

[3] Adamkiewicz -Drwiłło H.G., Konkurencyjność przedsiębiorstw w świetle uwarunkowań współczesnej gospodarki, wyd.  TNOiK „DOM ORGANIZATORA”, Toruń, 2010, s.191

[4] Adamkiewicz -Drwiłło H.G., Konkurencyjność przedsiębiorstw w świetle uwarunkowań współczesnej gospodarki, op.cit. s.192

[5] Noga A., Teorie przedsiębiorstw, PWE, Warszawa, 2009, s. 205

[6] Obłój K., Strategia organizacji. W poszukiwaniu trwałej przewagi konkurencyjnej, PWE, Warszawa 2007, s. 300

[7] Adamkiewicz -Drwiłło H.G., Konkurencyjność przedsiębiorstw w świetle uwarunkowań współczesnej gospodarki, op. cit., s.207

[8] [12] Gibbons G., Budowanie programu odpowiedzialnego biznesu, [w] Biznes tom1, Zarządzanie Firmą , część 1, PWN, Warszawa, 2007 , s.194-196